SÖZCÜK TÜRLERİ (ADLAR/İSİMLER)

 

AD : Varlıkların ve kavramların dilde var olan karşılığına, sözcük türü yönünden ad denir.

     Anlamlarına Göre Adlar :

      Varlıklara Verilişlerine Göre Adlar :

      Özel Adlar : Bir tek varlığı gösteren, bir tek varlığa verilmiş adlardır.

      Örnek : Mustafa Kemal Atatürk, Asya, Türkiye, Ankara, Kızılay, Merkür, Akdeniz, Türk Tarih Kurumu, Türkçe vb.

      Tür Adları (Cins İsimleri) : Aynı türden olan varlıkların tümünü birden gösteren adlardır. Vücut parçaları ve organ adları, akrabalık dalları, tüm hayvan ve bitki adları, tüm araç ve gereç adları tür adlarını oluşturur.

      Örnek : Gövde, teyze, yılan, elma, kalem, süpürge vb.

Tür Adlarının Özellikleri : Bir tür adı, genel anlamda kullanıldığında, o türü oluşturan varlıkların tamamını anlatır. Örnek :  Balık suda yaşar.               Tüm balıkları gösterir.

                   Kitap en yakın arkadaştır.         Tüm kitapları gösterir.

Bir tür adı, bazen o türün yalnızca bir ya da birkaç bireyini göstermede kullanılır. Örnek :

Kuş durmadan çırpınıyordu.            Bir tek kuşu gösterir.

Kitap, savaş yıllarını anlatıyor.         Bir tek kitabı gösterir.

      Varlıkların Sayılarına Göre Adlar :

      Tekil Adlar : Biçimce çoğullanmamış, “-lar, -ler” eki almamış adlardır. Örnek :

      Çiçek, bardak, toka, çocuk vb.

      Çoğul Adlar : Aynı türden olan birden çok varlığı gösteren adlar, “-ler, -lar” çoğul ekiyel çoğullanır. Örnek :  insanlar, evler, halılar, aylar, geceler vb.

      Topluluk Adları : Biçimce tekil oldukları halde anlamca çoğul olan adlardır. Örnek :

      Orman, ordu, sürü, bölük, millet, aile, takım, grup vb.

UYARI : Tür adları (ağaç, çocuk, insan) o türe ait olanları tek tek düşündürürken; topluluk adları (orman, bölük, kurul) o türe ait olanların tümünü bir grup olarak düşündürür.

Topluluk  adları biçimce tekil adlardır. Ancak (-lar, -ler) çoğul ekiyle çoğullanabilir. Örnek :

Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri ...!

Toplumlar kendi kültürlerini kendileri yaratır.

Kimi tür adları mecaz-ı mürsel yoluyla topluluk adı olabilir. Örnek :

Bütün sınıf, bu duruma üzüldü. (Sınıfın içindeki öğrenciler)

Meclis konuyu görüşüyor.        (Meclisin içindeki Milletvekilleri)

      Varlıkların Oluşlarına Göre Adlar :

Somut Adlar : Beş duyu organından en az biriyle algılanabilen varlık ve nesneleri gösteren adlardır. Örnek : Ses, hava, ışık, koku, su, rüzgar, vb.

Soyut Adlar : Beş duyudan hiçbiriyle algılanamayan adlardır. Örnek :  cesaret, düşünce, sevinç, umut, özgürlük vb.

İş ve Eylem Gösteren Adlar : Eylem tabanlarından “-mek, -me, -iş” ekleriyle türeyen adlardır. Örnek : yürümek, bakmak, soruşturma, bakış, anlayış vb.

UYARI : Eylem adları bazı durumlarda sıfat olarak kullanılabilir. Örnek :  yapma bebek, takma diş

Bazı kullanımlarda eylem adları, eylem anlamını yitirerek doğrudan ad olarak kullanılır. Örnek :

Değişik bir yemek yapmış, annesi.

Şimdi, bir dondurma olsa da yesek.

     Ad Tamlamaları : En az iki adın, aralarında anlam bağlantısı kurarak oluşturduğu, bir nesnenin parçası olduğunu ya da bir nesnenin başka bir nesneyle tamamlandığını gösteren ad takımıdır. Ad tamlamalarında kullanılan tamamlayıcı öğeye tamlayan, birinci nesnenin parçası durumunda olan ikinci öğeye ise tamlanan denir. Örnek :

                Denizin sesi bir melodi gibi geliyordu kulağıma.

            Kış ayları burada oldukça ılıman geçiyor.

            Ona hediye olarak yün gömlek aldım.

            Ad Tamlamasıyla İlgili Bilgiler :

ü  Ad tamlamalarında birinci sözcük, tamlayan; ikinci sözcük tamlanan adını alır. Örnek :

Tamlayan         Tamlanan

Çocuklar-ın       ses-i

Küf                  koku-s-u

Ahşap              ev

ü  Tamlayanın kişi zamiri (ben, sen, o, biz, siz, onlar) olduğu tamlamalara “zamir tamlaması” da denir ve tamlama ekleri değişir. Örnek :  

Tamlayan              Tamlanan

Ben-im                   kitab-ım

Sen-in                    düşünce-n

Biz-im                    evi-miz

Siz-in                     fikri-niz

ü  Ünlüyle biten sözcüklere tamlayan eki getirildiğinde araya “n”; tamlanan eki getirildiğinde araya “s” kaynaştırma ünsüzü gelir. Örnek :  elmanın yarısı

ü  Ad tamlamalarında, asıl üzerinde durulan ve vurgulanan öğe tamlanandır. Sözgelimi; kapının kolu tamlamasında üzerinde durulan kavram koldur.

UYARI : “su ve ne” sözcüklerine “-ın, -in, -un, -ün” tamlayan eki getirildiğinde araya “n” değil “y” kaynaştırma ünsüzü girer. Örnek :  suyun hızı           neyin sesi

Ad Tamlaması Türleri

Belirtili Ad Tamlaması : Hem tamlayan hem de tamlanan eki almış olan ad tamlamalarıdır. Örnek :

Tamlayan Eki              Tamlanan Eki

  -ın, -in, -un, -ün             -ı, -i, -u, -ü

   Saat-in                         cam-ı

   Su-y-un                        güc-ü

  Felsefe-n-in                  sorunlar-ı

Belirtili Ad Tamlamasının Özellikleri :

ü  Tamlayanla tamlanan arasına başka sözcük ya da sözcük grupları girebilir.

Örnek : Çocuğun sabaha kadar süren ağlaması.

ü  Tamlayanla tamlananın yeri değişebilir.

Örnek :  Vurur, deryalara ışığı adaların.

ü  Tamlayan ya da tamlanan birden çok kullanılabilir.

Örnek :  Çocukluğumun acıları, sevinçleri, umutları.

              Annemin, babamın ve kardeşimin özlemi.

ü  Tamlayan ya da tamlanana bağlı bir sıfat kullanılabilir.

Örnek :  Yeşil gömleğin düğmeleri.

              Çocuğun sarı saçları.

ü  Kişi ve işaret zamirleri belirtili ad tamlamalarında yalnızca tamlayan sözcük olarak kullanılır. Örnek :  Senin araban

Bunun cezası

ü  Ad eylemler (mastarlar) hem tamlayan hem de tamlanan olur. Örnek :  

Okumanın yararları

Çocuğun yürüyüşü

ü  Kimi durumlarda tamlayan ekinin yerini “-den, (-dan)” durum eki tutar. Örnek :

Çocuklardan birkaçı

Aşağıdakilerden hangisi

ü  Kimi durumlarda tamlayan ya da tamlanan sözcük düşer. Bu durumlarda ad tamlaması özelliği ortadan kalkar. Örnek :

Umutları suya düştü.          Onun umutları

Ev, onlarınmış.                 Onların eviymiş.

ü  Bir belirtili ad tamlaması bir başka adı niteleyecek şekilde kullanılırsa, bir sıfat tamlamasının tamlayanı olur. Örnek :       Anasının gözü adam

                                                         Sıfat       Ad

                              Gözümün bebeği oğlu

                                 Sıfat                 Ad

Belirtisiz Ad Tamlaması : Tamlayan sözcüğün ek almadığı tamlamalardır. Tamlayan, ek almadığı için belirsizlik ve genelleme anlamı taşır. Örnek :

 

            Tamlayan Eki              Tamlanan Eki

¾                                                                 -ı, -i, -u, -ü

Fındık                           kurt-u

Akrep                           yuva-s-ı

Fizik                             güc-ü

Belirtisiz Ad Tamlamasının Özellikleri :

ü  Tamlayan, tamlananın niteliğini gösterir. Örnek: Anne sevgisi, kan kırmızısı

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !